
گزارش ویژه نبض ایران | مطالبه شفافیت در فروش نان و نظارت بر نانواییها
صف نانوایی، یکی از روزمرهترین صحنههای زندگی شهروندان است؛ جایی که انتظار میرود همه مشتریان، فارغ از میزان خرید و نوع نان انتخابی، از حقوق یکسانی برخوردار باشند. با این حال، در برخی نانواییهای سنگکی، نحوه عرضه نانهای کنجدی و تفاوت قابلتوجه قیمت آنها با نان ساده، به موضوعی برای گلایه و اعتراض مشتریان تبدیل شده است.
مشاهدهای که میتواند آغازگر یک مطالبه عمومی باشد، در صف یک نانوایی سنگکی شکل گرفت؛ جایی که اعتراض یکی از شهروندان به نحوه فروش نان و تفاوت شرایط خرید مشتریان، توجه دیگران را نیز جلب کرد.
مسئله این است که در شرایطی که قیمت نان کنجدی در برخی واحدها بهمراتب بیشتر از نان ساده است، گاهی یک مشتری پس از دریافت نان ساده، چند قرص نان کنجدی نیز سفارش میدهد و این سفارشها در همان فرآیند عرضه و صف مشتریان انجام میشود. این وضعیت، بهویژه زمانی که نحوه ثبت سفارش، قیمتگذاری و رعایت نوبت روشن نباشد، میتواند احساس تبعیض و بیعدالتی را در میان شهروندان ایجاد کند.
اما آیا فروش چند نان کنجدی به یک مشتری تخلف است؟ آیا نانوایی میتواند برای نان کنجدی هر مبلغی مطالبه کند؟ آیا مشتری حق دارد نان ساده را بدون اجبار به خرید افزودنی دریافت کند؟ و مسئول رسیدگی به این وضعیت کدام دستگاه است؟
قیمت نان کنجدی؛ توافق آزاد یا نرخگذاری ضابطهمند؟
یکی از نکات مهم در این موضوع، تفاوت میان قیمت نان ساده و نان دارای افزودنی است.
قیمت نان به عواملی مانند نوع آرد مصرفی، یارانهای یا آزادپز بودن واحد نانوایی، وزن چانه و نرخ مصوب استانی وابسته است. همچنین افزودنیهایی مانند کنجد ممکن است هزینه جداگانهای داشته باشند.
با این حال، وجود افزودنی به معنای اختیار نامحدود نانوایی برای تعیین قیمت نیست. قیمت و هزینه افزودنیها باید شفاف باشد و مشتری پیش از خرید از مبلغ پرداختی اطلاع داشته باشد.
بر اساس توضیحات منتشرشده از سوی مدیرکل تعزیرات حکومتی استان البرز در مهرماه ۱۴۰۵، نانواییها مکلفاند نوع فعالیت خود، از جمله یارانهای یا آزادپز بودن را مشخص کنند و نرخنامه را در محل قابل مشاهده نصب کنند. همچنین فروش اجباری نان کنجدی به مشتریانی که نان ساده میخواهند، تخلف محسوب میشود.
قانون چه میگوید؟
۱. ماده ۱۵ قانون نظام صنفی کشور؛ الزام به اعلام قیمت
مطابق ماده ۱۵ قانون نظام صنفی، واحدهای صنفی عرضهکننده کالا و خدمات موظفاند قیمت کالا یا دستمزد خدمات خود را بهصورت روشن، مکتوب و قابل رؤیت برای عموم اعلام کنند.
بنابراین، مشتری نباید هنگام پرداخت وجه با قیمتی مواجه شود که پیش از سفارش از آن اطلاع نداشته است.
۲. ماده ۵۷؛ گرانفروشی و تخطی از ضوابط قیمتگذاری
بر اساس ماده ۵۷ قانون نظام صنفی، عرضه یا فروش کالا به بهایی بیش از نرخ تعیینشده توسط مراجع قانونی، یا عدم اجرای ضوابط قیمتگذاری، گرانفروشی محسوب میشود.
در نتیجه، اگر نانوایی برای نانی که مشمول نرخ مصوب است، مبلغی بیش از نرخ مجاز دریافت کند، موضوع قابلیت پیگیری قانونی دارد.
۳. ماده ۶۴؛ ممنوعیت فروش اجباری
مطابق ماده ۶۴ قانون نظام صنفی، فروش اجباری یک یا چند کالا به همراه کالای دیگر تخلف محسوب میشود.
به بیان ساده، نانوایی نمیتواند خرید نان کنجدی را شرط فروش نان ساده قرار دهد یا مشتری را برخلاف میل خود به خرید افزودنی مجبور کند.
۴. ماده ۶۵؛ الزام به درج قیمت
عدم نصب برچسب یا تابلو قیمت به شکلی که برای مشتری قابل مشاهده باشد، از مصادیق تخلف صنفی است.
در نتیجه، قیمت نان ساده و انواع نان دارای افزودنی باید به شکلی شفاف و قابل دسترس اعلام شود.
چه دستگاههایی مسئول نظارت هستند؟
رسیدگی به وضعیت عرضه و قیمت نان، مسئولیت یک دستگاه واحد نیست و چند نهاد در این حوزه وظایف نظارتی دارند:
- اتحادیه صنف نانوایان: نظارت صنفی بر عملکرد واحدها، رعایت مقررات و پیگیری تخلفات اعضا.
- اتاق اصناف شهرستان: نظارت بر واحدهای صنفی و هماهنگی بازرسیها.
- سازمان تعزیرات حکومتی: رسیدگی به پروندههای گرانفروشی، فروش اجباری و سایر تخلفات در حدود صلاحیت قانونی.
- سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان: پیگیری ضوابط قیمتگذاری و حمایت از حقوق مصرفکنندگان.
- وزارت جهاد کشاورزی و شرکتهای مرتبط با تأمین و توزیع آرد: نظارت بر جنبههای مرتبط با سهمیه آرد و فرآیند تأمین و توزیع.
- کارگروههای آرد و نان استان و شهرستان: هماهنگی دستگاههای مسئول در سیاستگذاری و نظارت بر بازار نان.
سامانههای گزارش تخلف؛ شهروندان کجا شکایت کنند؟
شهروندانی که با تخلفاتی مانند دریافت وجه بیش از نرخ مجاز، فروش اجباری نان کنجدی، عدم نصب نرخنامه یا عرضه نان با وزن کمتر از میزان تعیینشده مواجه میشوند، میتوانند موضوع را از مسیرهای نظارتی پیگیری کنند.
سامانه ۱۳۵ سازمان تعزیرات حکومتی، یکی از مسیرهای اعلام گزارش و شکایت در این زمینه است.
همچنین سامانه ۱۲۴ وزارت صنعت، معدن و تجارت، مسیر دیگری برای ثبت گزارشهای مرتبط با تخلفات بازار و حقوق مصرفکنندگان است.
برای پیگیری مؤثرتر، ثبت مشخصات نانوایی، نشانی، تاریخ و ساعت مراجعه، نوع نان، مبلغ پرداختی و در صورت امکان تصویر نرخنامه یا رسید خرید اهمیت دارد.
مسئلهای فراتر از قیمت؛ عدالت در صف نانوایی
در کنار موضوع قیمت، یک پرسش مهم دیگر نیز مطرح است: آیا در نانواییها سازوکار مشخص و عادلانهای برای رعایت نوبت مشتریان وجود دارد؟
خرید چند نان کنجدی توسط یک مشتری، بهتنهایی تخلف محسوب نمیشود؛ اما اگر سفارشهای متعدد، بدون رعایت ترتیب مراجعهکنندگان یا بدون سازوکار روشن نوبتدهی، موجب تضییع حقوق سایر مشتریان شود، ضرورت دارد شیوه عرضه و مدیریت صف توسط اتحادیه و دستگاههای نظارتی بررسی شود.
همچنین باید مشخص باشد که آیا دستگاه کارتخوان هوشمند فروش نان، نوع و تعداد نانهای تحویلی را بهدرستی ثبت میکند و آیا مشتری امکان مشاهده و انتخاب سفارش خود را دارد یا خیر.
مطالبه نبض ایران از دستگاههای مسئول
نبض ایران با طرح این موضوع، خواستار پاسخگویی و شفافسازی از سوی اتحادیههای نانوایان، اتاقهای اصناف، سازمان تعزیرات حکومتی و دستگاههای مسئول در حوزه آرد و نان است:
۱. نرخ مصوب نان سنگک ساده و ضوابط قیمتگذاری نان کنجدی در هر استان دقیقاً چگونه تعیین میشود؟
۲. آیا برای میزان کنجد مصرفی و هزینه افزودنیها، چارچوب و سقف مشخصی وجود دارد؟
۳. آیا تمام نانواییها ملزم به نصب نرخنامه تفکیکی نان ساده و انواع نان افزودنیدار هستند؟
۴. چه سازوکاری برای جلوگیری از تحمیل نان کنجدی به مشتریان متقاضی نان ساده وجود دارد؟
۵. آیا دستورالعمل مشخصی برای رعایت نوبت در سفارشهای چندتایی و خریدهای عمده وجود دارد؟
۶. چه نظارتی بر تطبیق تعداد نان فروختهشده، تراکنش کارتخوان و میزان آرد مصرفی صورت میگیرد؟
۷. شهروندان چگونه میتوانند از نتیجه رسیدگی به شکایتهای خود مطلع شوند؟
نان، کالایی ضروری در سفره خانوار است و شفافیت در قیمتگذاری، آزادی انتخاب و رعایت حقوق مشتریان نباید به سلیقه واحدهای صنفی واگذار شود.
نبض ایران این موضوع را از منظر حقوق مصرفکننده دنبال میکند و آمادگی دارد پاسخ اتحادیههای نانوایان و دستگاههای نظارتی را نیز منتشر کند.
نبض ایران | گزارش مستقل، تحلیل بیواسطه