
در نخستین پنل نشست روز جهانی عصای سفید در سازمان بهزیستی کشور، مسئولان و نمایندگان جامعه نابینایان بر ضرورت رفع موانع دسترسی به خدمات دولتی، بانکی و دیجیتال، تدوین استانداردهای تخصصی و مشارکت مستقیم افراد دارای معلولیت بینایی در تصمیمگیریها تأکید کردند.
به گزارش نبض ایران، نخستین پنل نشست روز جهانی عصای سفید با محور «دسترسپذیری افراد دارای معلولیت بینایی برای زندگی مستقل و برخورداری از حقوق برابر»، چهارشنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۵ در سازمان بهزیستی کشور برگزار شد.
در این نشست، موضوعاتی همچون دسترسپذیری درگاهها و سامانههای دولتی، استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی برای تسهیل دریافت خدمات، حمایت از طرحهای دانشبنیان، رفع موانع خدمات بانکی و ضرورت مشارکت تشکلهای تخصصی نابینایان در تدوین استانداردها مورد بحث قرار گرفت.
دسترسپذیری خدمات دولتی؛ از الزام قانونی تا ارزیابی تخصصی
رضاییفر، رئیس دبیرخانه ستاد هماهنگی و پیگیری مناسبسازی کشور، در تشریح اقدامات انجامشده در زمینه دسترسپذیری ورودی ساختمانهای دستگاههای اجرایی و خدمات مرتبط، به ماده ۷ آییننامه اجرایی مصوب سالهای ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ اشاره کرد.
به گفته وی، در بررسیهای انجامشده تا سال ۱۴۰۲، تنها ۱۰ دستگاه برای اجرای الزامات مربوط به دسترسپذیری ورودیها اقدام کرده بودند. با پیگیریهای صورتگرفته و مکاتبات با دستگاههای اجرایی، این تعداد به ۱۱۵ دستگاه افزایش یافت.
وی همچنین از اضافهشدن شاخص مناسبسازی به ارزیابیهای سالانه دستگاههای دولتی در جشنواره شهید رجایی خبر داد و توضیح داد که ارزیابی تخصصی دسترسپذیری خدمات دیجیتال، با همکاری نهادهای مسئول، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
رضاییفر با اشاره به ضرورت استفاده از روشهای مختلف ارزیابی، بهرهگیری از ابزارهای خودکار در کنار مشارکت مستقیم افراد نابینا و کمبینا را از راهکارهای مؤثر برای شناسایی موانع واقعی دسترسیپذیری دانست.
پیگیری دسترسپذیری دیجیتال و بهبود خدمات اینترنتی
در ادامه نشست، گزارشی از تعاملات دبیرخانه مناسبسازی با وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ارائه شد. بر اساس توضیحات مطرحشده، کمیته مشترکی برای پیگیری موضوعات مرتبط تشکیل شده و جلساتی با مسئولان حوزه ارتباطات، شرکت ارتباطات زیرساخت و اپراتورهای تلفن همراه برگزار شده است.
دسترسپذیری خدمات دیجیتال، امکان استفاده افراد ناشنوا از خطوط امدادی و بهبود شرایط دسترسی به اینترنت برای گروههای مشمول حمایت، از جمله محورهای مطرحشده در این تعاملات بود.
همچنین اعلام شد که درباره اختصاص پهنای باند بیشتر، افزایش سرعت اینترنت و نیمبهاشدن استفاده از اینترنت برای گروههای مشمول، از جمله افراد نابینا و کمبینا، توافقهایی صورت گرفته و فرایند اجرایی آن در دست پیگیری است.
در این بخش، بر ضرورت تسریع در اجرای توافقها تأکید شد تا نتایج اقدامات در کوتاهترین زمان ممکن به جامعه هدف برسد. با این حال، زمان دقیق اجرا و جزئیات نهایی مشمولان در اظهارات مطرحشده مشخص نشد.
حمایت از شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه معلولیت
در بخش دیگری از پنل، یکی از مسئولان حاضر با اعلام آمادگی برای حمایت از شرکتهای دانشبنیان فعال در حوزه توانمندسازی افراد دارای معلولیت، بر اهمیت پشتیبانی از طرحها، ایدهها و محصولات کاربردی تأکید کرد.
بر اساس توضیحات ارائهشده، ظرفیتهای حمایتی برای توسعه محصولات دانشبنیان و کمک به شرکتهایی که در زمینه ارتقای استقلال و توانمندی افراد دارای معلولیت فعالیت میکنند، قابل استفاده است.
در جمعبندی این بخش، مقرر شد شناسایی شرکتها و مجموعههای فعال در این حوزه با مشارکت مسئولان و شبکههای تخصصی نابینایان دنبال شود تا امکان بررسی طرحها و حمایت از راهکارهای عملی فراهم شود.
مشارکت جامعه نابینایان در تصمیمگیریها
یکی از محورهای مهم این نشست، تأکید بر اصل «هیچ چیز درباره ما، بدون ما» بود؛ اصلی که بر ضرورت حضور و مشارکت مستقیم افراد دارای معلولیت در تصمیمگیریهای مرتبط با زندگی و حقوق آنان تأکید دارد.
در همین راستا، پیشنهاد شد شبکه ملی تشکلهای نابینایان و کمبینایان، مجموعههای تخصصی واجد شرایط را برای همکاری در زمینه تدوین استانداردها و ارزیابی دسترسپذیری معرفی کند.
همچنین پیشنهاد شد با مشارکت مسئولان دبیرخانه مناسبسازی، نمایندگان سازمان بهزیستی و کارشناسان حوزه دولت هوشمند، جلسهای تخصصی برگزار شود تا شرکتهای دانشبنیان فعال و ظرفیتهای موجود در این زمینه شناسایی شوند.
بر اساس جمعبندی اعلامشده در جلسه، شناسایی مجموعههای تخصصی و پیگیری موضوع در یک بازه زمانی حدود ۱۰ روزه مورد تأکید قرار گرفت.
سازمان اداری و استخدامی: استانداردهای دسترسپذیری سامانهها باید بهروز شوند
یگانه، رئیس امور هوش مصنوعی و توسعه دولت هوشمند سازمان اداری و استخدامی کشور، با تشریح وظایف این سازمان در شناسایی و ساماندهی خدمات دستگاههای اجرایی، توضیح داد که خدمات عمومی در قالب خدمات حضوری، الکترونیکی، دیجیتال و هوشمند ارائه میشوند.
به گفته وی، در خدمات حضوری، مراجعه فیزیکی ممکن است به دلایل مشخصی مانند معاینه پزشکی ضروری باشد؛ اما در خدمات الکترونیکی و دیجیتال، بسیاری از فرایندها میتوانند با استفاده از مدارک و دادههای ثبتشده انجام شوند. در خدمات هوشمند نیز هدف آن است که فرایند ارائه خدمت، تا حد امکان و بدون مداخله انسانی از سوی خدمتدهنده، بهصورت خودکار انجام شود.
یگانه با اشاره به بازنگری دستورالعملهای استانداردسازی پرتالها و سامانهها، خواستار مشارکت سازمان بهزیستی و انجمنهای تخصصی نابینایان و کمبینایان در تدوین استانداردهای جدید شد.
وی تأکید کرد که استانداردها باید بهگونهای طراحی شوند که هم افراد دارای معلولیت شاغل در دستگاههای اجرایی بتوانند وظایف خود را با استقلال و حفظ حریم خصوصی انجام دهند و هم سایر افراد دارای معلولیت هنگام دریافت خدمات عمومی با موانع کمتری روبهرو شوند.
هوش مصنوعی؛ فرصتی برای استقلال بیشتر
رئیس امور هوش مصنوعی و توسعه دولت هوشمند سازمان اداری و استخدامی کشور، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی را یکی از ظرفیتهای مهم برای بهبود دسترسپذیری خدمات دانست.
به گفته وی، ابزارهایی مانند چتباتهای صوتی میتوانند راهنماییهای لازم را درباره مراحل دریافت خدمات ارائه کنند و در آینده نیز دستیارهای هوشمند میتوانند بخشی از فرایندهای اداری را تسهیل کنند.
وی با تأکید بر لزوم اولویتبندی خدمات، پیشنهاد کرد بهجای اعمال یک الگوی یکسان برای همه سامانهها و دستگاهها، ابتدا خدماتی شناسایی شوند که افراد دارای معلولیت بیشترین نیاز را به دسترسی مستقل به آنها دارند.
یگانه همچنین اعلام کرد که سازمان اداری و استخدامی آمادگی دارد فهرست خدمات دستگاههای اجرایی را در اختیار نمایندگان جامعه هدف قرار دهد تا خدمات اولویتدار برای بررسی و مناسبسازی مشخص شوند.
وی تعداد خدمات شناساییشده در دستگاههای اجرایی را حدود چهار هزار و ۷۱۶ خدمت اعلام کرد و بر ضرورت تعامل بیشتر میان سازمان اداری و استخدامی، دبیرخانه شورای اجرایی فناوری اطلاعات و تشکلهای تخصصی تأکید کرد.
خدمات بانکی؛ از برخورد سلیقهای تا موانع احراز هویت دیجیتال
در بخش دیگری از پنل، محمدجواد خادمی، نماینده انجمن روشنبین اصفهان و عضو هیئتمدیره شبکه ملی تشکلهای نابینایان ایران (شمنا)، به تشریح مشکلات افراد دارای معلولیت بینایی در استفاده از خدمات بانکی پرداخت.
وی مشکلات موجود را در دو دسته موانع سنتی و موانع ناشی از فناوریهای جدید توصیف کرد و گفت که افراد نابینا همچنان در برخی شعب بانکی با برخوردهای سلیقهای و درخواست معرفی امین یا قیم برای انجام امور بانکی مواجه میشوند.
خادمی برای توضیح این مشکل، تجربه شخصی خود از مراجعه به دو بانک را مطرح کرد؛ به گفته وی، در یک بانک امکان افتتاح حساب بدون همراه فراهم شد، اما در بانک دیگر کارکنان با وجود توضیحات او، از انجام همان خدمت خودداری کردند. وی افزود که موارد مشابه همچنان گزارش میشود و حتی همسرش نیز سه هفته پیش با چنین مانعی روبهرو شده است.
این نماینده جامعه نابینایان با تأکید بر ضرورت پیگیری حقوقی و نظارت بر اجرای مقررات، خواستار ایجاد سازوکاری روشن برای ثبت و پیگیری شکایتهای افراد دارای معلولیت از موانع غیرضروری خدمات بانکی شد.
نرمافزارهای بانکی و احراز هویت غیرحضوری
خادمی بخش دیگری از مشکلات را مربوط به بانکداری دیجیتال دانست و گفت که برخی سامانههای احراز هویت غیرحضوری، به دلیل اتکا به خواندن متن از روی صفحه، بیان واژهها یا ثبت تصویر امضا، برای افراد نابینا قابل استفاده نیستند.
وی همچنین به دسترسپذیرنبودن برخی دکمهها و بخشهای نرمافزارهای بانکی و دشواری استفاده مستقل از خودپردازها اشاره کرد.
به گفته وی، اگرچه برخی خدمات و نرمافزارها عملکرد مناسبتری دارند، اما موانع موجود در تعدادی از سامانهها موجب میشود افراد نابینا برای انجام امور روزمره بانکی به کمک دیگران نیاز پیدا کنند.
خادمی پیشنهاد کرد کارگروهی تخصصی با حضور کارشناسان حوزه بانکی، متخصصان فناوری و افراد نابینا و کمبینای توانمند تشکیل شود. به اعتقاد وی، راهکارهای پیشنهادی برای احراز هویت و دسترسپذیری باید پیش از اجرا، توسط کاربران دارای معلولیت بینایی آزمایش شوند تا از ایجاد مشکلات جدید جلوگیری شود.
وی همچنین خواستار بررسی حقوقی مواردی شد که رفع آنها به اصلاح مقررات یا تدوین دستورالعملهای جدید نیاز دارد.
ضرورت پیگیری حقوقی و تدوین استانداردهای اجرایی
در جمعبندی مباحث مربوط به خدمات بانکی، بر ضرورت شناسایی مقررات موجود، تفکیک موانع قابل رفع از طریق دستورالعملهای اجرایی و موارد نیازمند اصلاح قانونی تأکید شد.
همچنین پیشنهاد شد نمایندگان تشکلهای نابینایان و کمبینایان، مجموعه مقررات و شاخصهای مرتبط با دسترسپذیری خدمات بانکی را گردآوری کنند تا موضوع با همکاری مسئولان حقوقی و دستگاههای ذیربط پیگیری شود.
از طرح مسئله تا پیگیری عملی
مجموع مباحث مطرحشده در پنل نخست نشست روز جهانی عصای سفید نشان داد که دسترسپذیری تنها به مناسبسازی محیط فیزیکی محدود نیست و سامانههای دولتی، خدمات بانکی، ابزارهای احراز هویت، اینترنت و فناوریهای هوشمند نیز باید بهگونهای طراحی شوند که امکان استفاده مستقل از آنها برای افراد دارای معلولیت بینایی فراهم باشد.
در پایان این بخش، بر ادامه تعامل میان سازمان بهزیستی، دبیرخانه مناسبسازی، سازمان اداری و استخدامی، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و تشکلهای تخصصی نابینایان تأکید شد.
تدوین استانداردهای بهروز، شناسایی خدمات اولویتدار، ارزیابی سامانهها با مشارکت کاربران واقعی و پیگیری موانع حقوقی و اجرایی، از مهمترین محورهای مطرحشده برای ادامه این مسیر بود.
معیار نهایی موفقیت این اقدامات، آن است که افراد نابینا و کمبینا بتوانند خدمات عمومی و بانکی را با استقلال، امنیت و حفظ کرامت انسانی دریافت کنند؛ بدون آنکه معلولیت بینایی به مانعی برای برخورداری از حقوق شهروندی تبدیل شود.