
در ادامه نشست روز جهانی عصای سفید در سازمان بهزیستی کشور، مدیرکل امور دادستانی و صیانت از مشتریان بانک مرکزی از تدوین مقررات جدید برای دسترسپذیری خدمات بانکی خبر داد. نمایندگان جامعه نابینایان نیز با تشریح مشکلات افتتاح حساب، احراز هویت دیجیتال، انتخاب واحد دانشگاهی، دسترسی به منابع آموزشی و تردد شهری، بر ضرورت مشارکت مستقیم افراد دارای معلولیت در تصمیمگیری و نظارت تأکید کردند.
به گزارش نبض ایران، در ادامه پنل نخست نشست «دسترسپذیری افراد دارای معلولیت بینایی برای زندگی مستقل و برخورداری از حقوق برابر» که چهارشنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۵ در سازمان بهزیستی کشور برگزار شد، موضوع موانع خدمات بانکی، آموزش عالی و دسترسیپذیری محیط شهری مورد بررسی قرار گرفت.
در این بخش، نمایندگان بانک مرکزی و وزارت علوم در کنار فعالان و نمایندگان جامعه نابینایان، درباره راهکارهای اصلاح فرایندهای بانکی، مناسبسازی سامانههای دانشگاهی، دسترسی به منابع علمی و تقویت نظارت بر اجرای قوانین مناسبسازی دیدگاههای خود را مطرح کردند.
بانک مرکزی: ارائه خدمات بانکی بدون معرفی امین باید امکانپذیر باشد
میرعمادی، مدیرکل امور دادستانی و صیانت از مشتریان بانک مرکزی، با اشاره به پیگیریهای انجامشده برای رفع مشکلات بانکی افراد دارای معلولیت بینایی، گفت بانک مرکزی در سالهای گذشته بخشنامههایی را برای تسهیل ارائه خدمات به نابینایان صادر کرده است.
وی توضیح داد که در سال ۱۳۹۱ بخشنامهای درباره ارائه خدمات بانکی به افراد نابینا صادر شد و در سال ۱۳۹۸ نیز بر اصلاح رویهها و امکان استفاده از خدمات بانکی بدون الزام به معرفی امین، با پذیرش مسئولیتهای مربوط از سوی فرد نابینا، تأکید شد.
به گفته وی، در سال ۱۴۰۳ نیز در پی مکاتبات انجامشده از سوی سازمان بهزیستی، موضوع مجدداً به شبکه بانکی ابلاغ شد و بر ضرورت طراحی وبسایتها و اپلیکیشنهای مناسب برای افراد دارای معلولیت بینایی تأکید شد.
میرعمادی با اشاره به اقدامات برخی بانکها، از بانکهای پارسیان، پاسارگاد، تجارت و مسکن بهعنوان نمونههایی نام برد که در زمینه دسترسپذیری خدمات اقداماتی انجام دادهاند؛ با این حال، تأکید کرد که اجرای الزامات در سطح شبکه بانکی همچنان به پیگیری بیشتری نیاز دارد.
وی افزود که بانک مرکزی در ارزیابی عملکرد بانکها، شاخص ارائه خدمات به افراد دارای محدودیتهای جسمانی، از جمله نابینایان و کمبینایان، را نیز لحاظ کرده و نتایج ارزیابیها را به بانکها اعلام کرده است.
تدوین مقررات جدید برای صیانت از مشتریان
مدیرکل امور دادستانی و صیانت از مشتریان بانک مرکزی با اشاره به تدوین مجموعه مقرراتی با عنوان «حداقل الزامات صیانت از مشتریان» گفت در این مقررات، مناسبسازی و دسترسپذیری خدمات برای افراد دارای تواناییهای جسمانی متفاوت نیز مورد توجه قرار گرفته است.
وی متن محور مرتبط با این موضوع را چنین بیان کرد: «ایجاد بسترهای لازم برای مناسبسازی، دسترسپذیری و تردد جهت ارائه عملیات و خدمات بانکی ویژه برای اشخاص با تواناییهای جسمانی خاص.»
به گفته میرعمادی، این مقررات مرحله شورای تنظیمگری بانک مرکزی را پشت سر گذاشته و در زمان برگزاری نشست، در دستور کار هیئت عالی بانک مرکزی قرار داشته است. وی ابراز امیدواری کرد که تصویب و اجرای آن، زمینهای برای رفع بخشی از مشکلات موجود فراهم کند.
تشکیل کارگروه مشترک برای رفع مشکلات بانکی
میرعمادی دو پیشنهاد مشخص برای پیگیری مطالبات مطرح کرد.
نخست، تشکیل کارگروهی با مشارکت بانک مرکزی، شورای هماهنگی بانکها، کانون بانکهای خصوصی، سازمان بهزیستی و نمایندگان جامعه نابینایان و کمبینایان؛ کارگروهی که بتواند مشکلات را بهصورت دقیق شناسایی و برای هرکدام راهکار اجرایی یا حقوقی پیشنهاد کند.
دوم، تقویت مسیرهای دریافت و رسیدگی به شکایتها و افزایش آگاهی کارکنان بانکها و مشتریان درباره حقوق و مقررات مربوط به دریافت خدمات بانکی.
وی تأکید کرد که تفاوت در رفتار شعب مختلف با مشتریان، گاهی از ناآگاهی کارکنان درباره مقررات ناشی میشود و باید با آموزش، نظارت و پیگیری شکایتها، این مشکلات کاهش یابد.
میرعمادی همچنین با اشاره به ضرورت حفظ امنیت، محرمانگی و استقلال افراد گفت راهکارهای جدید باید بهگونهای طراحی شوند که ضمن تسهیل ارائه خدمات، از حقوق و اطلاعات مشتریان نیز محافظت کنند.
مطالبه نمایندگان نابینایان: بخشنامهها باید در شعب بانکی اجرا شوند
در ادامه، یکی از نمایندگان جامعه نابینایان با اشاره به پیگیریهای چندساله برای اصلاح خدمات بانکی، گفت صدور بخشنامه بهتنهایی برای رفع مشکلات کافی نیست و باید اجرای آنها بهصورت مستمر ارزیابی شود.
وی با اشاره به مشکلات موجود در برخی شعب، خواستار اجرای مناسبسازی و اختصاص باجههای مناسب برای ارائه خدمات به افراد دارای معلولیت شد.
به گفته وی، در برخی موارد، افراد نابینا برای دریافت خدماتی مانند افتتاح حساب یا استفاده از دستهچک، با درخواستهایی از جمله ارائه تعهد محضری یا مدارک اضافی روبهرو میشوند؛ رویههایی که از نگاه این نماینده، میتواند استقلال و کرامت افراد را تحت تأثیر قرار دهد.
او همچنین به مشکلات مربوط به پذیرش مهرهای مورد استفاده افراد نابینا اشاره کرد و خواستار بررسی مبنای مقرراتی چنین محدودیتهایی شد.
این نماینده جامعه نابینایان تأکید کرد که نظارت بر اجرای بخشنامهها باید از سطح مکاتبات اداری فراتر برود و نتیجه آن در رفتار روزمره شعب بانکی قابل مشاهده باشد.
در این بخش، حاضران بر ضرورت ادامه پیگیریها و بررسی مقرراتی که ممکن است به محدودیتهای غیرضروری برای افراد نابینا منجر شوند، تأکید کردند.
دانشجویان نابینا؛ از مشکل انتخاب واحد تا محرومیت از منابع علمی
محور بعدی نشست به دسترسپذیری خدمات آموزش عالی اختصاص داشت. علی صادقی، دانشجوی دکترای حقوق دانشگاه شهید بهشتی، با تشریح تجربه خود از تحصیل در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا، گفت مشکلات سامانههای دانشگاهی و دسترسی به منابع علمی همچنان استقلال دانشجویان نابینا و کمبینا را محدود میکند.
وی با اشاره به تجربه انتخاب واحد در دوران کارشناسی توضیح داد که بخشهای مهم سامانه دانشگاه برای نرمافزارهای صفحهخوان قابل استفاده نبوده و در نتیجه، امکان مشاهده فهرست درسها و انتخاب مستقل واحدهای درسی را نداشته است.
به گفته صادقی، همکاری دانشکده حقوق در آن مقطع به او کمک کرد تا درسهای مورد نظر خود را انتخاب کند؛ اما این تجربه نشان میدهد که دسترسپذیری سامانههای آموزشی نباید به همراهی موردی کارکنان یا دوستان وابسته باشد.
وی افزود که در طول سالهای تحصیل، برای مشاهده نمرات نیز بارها به کمک دیگران نیاز داشته است؛ مسئلهای که به اعتقاد او با حق استقلال دانشجو در دسترسی به اطلاعات تحصیلی خود سازگار نیست.
دسترسی به پایاننامهها، کتابها و منابع پژوهشی
صادقی یکی دیگر از چالشهای مهم دانشجویان نابینا را دسترسی به منابع علمی دانست.
وی توضیح داد که دسترسی دیجیتال به برخی پایاننامهها و منابع پژوهشی محدود بوده و استفاده از منابع چاپی نیز برای دانشجویانی که به نسخههای قابل خواندن با ابزارهای کمکی نیاز دارند، دشواریهایی ایجاد میکند.
به گفته وی، گاهی دانشجو برای استفاده از بخشی از یک کتاب باید از دیگران کمک بگیرد تا صفحات مورد نیازش خوانده یا به قالب قابل دسترس تبدیل شوند؛ درحالیکه فراهمکردن دستیار پژوهشی و دسترسی مناسب به منابع میتواند این وابستگی را کاهش دهد.
این دانشجوی دکترای حقوق تأکید کرد که برخورداری از حق ورود به دانشگاه، بدون دسترسی واقعی به امکانات آموزشی و پژوهشی، برای تحقق برابری فرصتها کافی نیست.
وی از مسئولان وزارت علوم خواست برنامهای مشخص برای دسترسپذیری سامانههای انتخاب واحد، مشاهده نمرات، اتوماسیون دانشگاهی و فرایندهای فارغالتحصیلی ارائه کنند و موضوع دستیار پژوهشی دانشجویان دارای معلولیت نیز مورد توجه قرار گیرد.
وزارت علوم: طراحی سامانهها باید با مشارکت دانشجویان دارای معلولیت انجام شود
در پاسخ به مطالبات مطرحشده، دکتر سراج، معاون دفتر برنامهریزی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، ضمن تأیید وجود مشکلات در برخی سامانههای آموزش عالی، بر ضرورت تعامل مستمر با دانشجویان نابینا و کمبینا تأکید کرد.
وی با اشاره به سامانههای مدیریت آموزش و یادگیری دانشگاهها و همچنین برنامههای مرتبط با توسعه آموزش هوشمند و ترکیبی، گفت طراحی و توسعه این سامانهها باید متناسب با نیازهای واقعی کاربران دارای معلولیت انجام شود.
سراج تأکید کرد که حضور افراد نابینا و کمبینا در فرایند نیازسنجی میتواند به شناسایی موانعی کمک کند که ممکن است در مراحل طراحی و سفارش سامانهها مورد توجه قرار نگیرند.
وی همچنین با اشاره به نیاز به توسعه محتوای آموزشی قابل دسترس، همکاری شرکتهای دانشبنیان و نهادهای مرتبط با تولید منابع صوتی را از ظرفیتهای قابل استفاده برای بهبود شرایط دانشجویان دانست.
به گفته وی، استفاده از فناوریهای جدید، از جمله هوش مصنوعی، میتواند در بهبود دسترسی به خدمات آموزشی مؤثر باشد؛ اما تحقق این هدف به پیگیری اجرایی، همکاری نهادهای مسئول و مشارکت کاربران نیاز دارد.
در این بخش، ضرورت توجه به نیازهای دانشجویان دارای معلولیت در سیاستگذاریهای آموزش عالی و ایجاد سازوکارهای پایدار برای شناسایی و پیگیری مشکلات آنان نیز مطرح شد.
پیشنهاد ایجاد ساختار مشخص برای حمایت از دانشجویان دارای نیازهای ویژه
در جمعبندی مباحث آموزش عالی، پیشنهاد شد وزارت علوم ساختاری مشخص برای شناسایی و پیگیری نیازهای دانشجویان دارای معلولیت ایجاد کند تا مسائل مربوط به دسترسپذیری سامانهها، منابع آموزشی، امکانات پژوهشی و خدمات دانشگاهی بهصورت متمرکز دنبال شود.
همچنین بر ضرورت تعامل مستقیم مسئولان وزارت علوم با نمایندگان دانشجویان دارای معلولیت تأکید شد تا مطالبات مطرحشده از مرحله بیان مشکلات فراتر رفته و به برنامههای اجرایی قابل ارزیابی تبدیل شوند.
دسترسپذیری شهری؛ از ایستگاه اتوبوس تا سامانههای حملونقل
در بخش پایانی مباحث این پنل، محمدقاسم کفیری، دانشآموخته کارشناسی ارشد حقوق نفت و گاز، به تشریح مشکلات دسترسی و ایمنی تردد افراد نابینا در شهر پرداخت.
وی با بیان تجربه مسیر خود برای رسیدن به محل نشست، توضیح داد که استفاده از حملونقل عمومی برای افراد نابینا همیشه ساده و قابل پیشبینی نیست.
به گفته کفیری، در برخی مسیرها، جانمایی نامناسب ایستگاههای اتوبوس نسبت به پیادهرو، عبور و مرور را دشوار میکند. همچنین اعلامنشدن یا نامشخصبودن اطلاعات ایستگاهها میتواند استفاده مستقل از اتوبوس را با مشکل روبهرو کند.
وی افزود که دسترسپذیری سامانههای دیجیتال حملونقل نیز اهمیت دارد؛ زیرا اگر فرد نتواند اطلاعات مسیر، ایستگاهها و مقصد را از طریق سامانههای قابل استفاده دریافت کند، برنامهریزی سفر مستقل دشوار خواهد شد.
ایمنی پیادهروها و ضرورت نظارت بر مناسبسازی
کفیری با اشاره به موانع فیزیکی موجود در برخی پیادهروها، از جمله داربستها، تیرهای برق، درختان و مسیرهای ناایمن، تأکید کرد که مناسبسازی نباید صرفاً به ایجاد مسیر ویژه برای نابینایان محدود شود؛ بلکه ایمنی و پیوستگی مسیرهای عمومی پیادهروی نیز باید تضمین شود.
وی همچنین به ضرورت نصب و فعالبودن چراغهای راهنمایی گویا در تقاطعها اشاره کرد و خواستار توجه بیشتر به ایمنی تردد افراد نابینا شد.
این فعال حوزه حقوق افراد دارای معلولیت، با اشاره به وظایف قانونی ستاد هماهنگی و پیگیری مناسبسازی، این پرسش را مطرح کرد که نتایج اقدامات انجامشده تا چه اندازه به اطلاع افراد ذیحق میرسد و آیا آنان در فرایند نظارت و ارزیابی عملکرد دستگاهها مشارکت دارند یا خیر.
وی تأکید کرد که گزارش عملکرد دستگاهها نباید صرفاً به مناسبتهای سالانه محدود شود؛ بلکه لازم است اقدامات انجامشده، موارد باقیمانده و نتایج ارزیابیها بهصورت شفاف اطلاعرسانی شوند.
کفیری در پایان خواستار آن شد که افراد نابینا و متخصصان دارای معلولیت بینایی در کنار دستگاههای مسئول، در اجرای برنامههای مناسبسازی و ارزیابی نتایج آن مشارکت مستقیم داشته باشند.
دسترسپذیری؛ از بخشنامه و وعده تا نتیجه قابل سنجش
مجموع مباحث مطرحشده در ادامه پنل نخست نشست روز جهانی عصای سفید نشان داد که دسترسپذیری برای افراد نابینا و کمبینا به حوزهای خاص محدود نمیشود و از دریافت خدمات بانکی و آموزش عالی تا حملونقل عمومی و استفاده از سامانههای دیجیتال را در بر میگیرد.
در بخش بانکی، تشکیل کارگروه مشترک، پیگیری مقررات و تقویت نظارت بر عملکرد شعب مورد تأکید قرار گرفت. در حوزه آموزش عالی نیز مشارکت دانشجویان در طراحی سامانهها، دسترسی به منابع علمی و ایجاد ساختار مشخص برای پیگیری نیازهای آنان مطرح شد.
در حوزه مناسبسازی شهری، ضرورت نظارت مستمر، انتشار گزارش عملکرد و مشارکت مستقیم افراد دارای معلولیت در ارزیابی اقدامات دستگاهها مورد توجه قرار گرفت.
پیام مشترک این مطالبات روشن است: دسترسپذیری زمانی محقق میشود که افراد نابینا و کمبینا بتوانند بدون وابستگی غیرضروری به دیگران، خدمات عمومی را دریافت کنند و در تمام مراحل تصمیمگیری، اجرا و ارزیابی، صدای آنان شنیده شود.