
سعید خادمی در یادداشتی بر ضرورت تفکیک نقد تاریخی از تحقیر اقوام تأکید کرد
نقد تاریخ و قدرت، حق جامعه است و حفظ حرمت اقوام، شرط اخلاقی این نقد. سعید خادمی، سرپرست دفتر ریاست، روابطعمومی و امور بینالملل سازمان بهزیستی کشور، در یادداشتی با عنوان «از نقد قدرت تا کرامت اقوام» به بررسی کارنامه کریمخان زند، میراث تاریخی لرها و مرز اخلاقی نقد در جامعه پرداخت.
به گزارش نبض ایران، خادمی در این یادداشت با اشاره به مناقشه بر سر سخنان سعید لیلاز درباره کریمخان زند، تأکید کرد که دفاع از هویت قومی نباید به معاف کردن صاحبان قدرت از پاسخگویی منجر شود و در مقابل، نقد یک فرمانروا نیز نباید به تحقیر خاستگاه قومی او یا مردمانی که به او منسوباند بینجامد.
مناقشه بر سر سخنان سعید لیلاز؛ نیت و مسئولیت در بیان
خادمی در بخشی از یادداشت خود به توضیحات بعدی سعید لیلاز درباره سخنانش اشاره کرد؛ توضیحاتی که در آن، لیلاز بر تقطیع شدن سخنان خود و تمرکز بحث بر خلیج فارس و تنگه هرمز تأکید کرده و هرگونه قصد توهین به اقوام ایرانی را رد کرده بود.
به نوشته خادمی، توضیحات و ابراز تأسف گوینده را باید شنید؛ اما نیت فرد تنها معیار سنجش سخن در عرصه عمومی نیست. گاهی واژههایی که با قصد تحقیر بیان نشدهاند، در حافظه جمعی معنایی توهینآمیز پیدا میکنند. از سوی دیگر، رنجش از یک سخن نیز نباید بهانهای برای تعطیل کردن نقد تاریخی شود.
این نگاه، ضرورت یافتن مرزی روشن میان آزادی نقد و مسئولیت اخلاقی در بیان را برجسته میکند؛ مرزی که رعایت آن برای حفظ گفتوگوی اجتماعی و احترام متقابل ضروری است.
کریمخان زند؛ دستاوردهای حکمرانی و کاستیهای سیاسی
کریمخان زند در دورهای به قدرت رسید که ایران پس از مرگ نادرشاه با کشمکشهای داخلی، ناامنی و فرسایش اقتصادی مواجه بود. به نوشته خادمی، برقراری ثبات نسبی، تأمین امنیت در بخش مهمی از کشور و تثبیت جایگاه شیراز بهعنوان مرکز سیاسی و اقتصادی، از جمله دستاوردهای مهم دوره حکومت او به شمار میروند.
انتخاب عنوان «وکیلالرعایا» بهجای «شاه» نیز از جنبه زبان سیاسی اهمیت داشت؛ هرچند ارزیابی واقعی این رویکرد باید بر عملکرد حکومت استوار باشد، نه صرفاً بر معنای عنوانی که فرمانروا برای خود انتخاب کرده بود.
شیراز در دوره کریمخان رونق گرفت و بناهایی همچون بازار وکیل، مسجد وکیل و حمام وکیل از یادگارهای معماری و شهری آن دورهاند. همچنین بوشهر در مناسبات تجاری ایران با شرکت هند شرقی بریتانیا جایگاهی مهم داشت. این تحولات بخشی از تلاش حکومت زندیه برای احیای حیات اقتصادی کشور را نشان میدهند.
خادمی همچنین به سیاست تأمین و توزیع غله در دوره کمبود مواد غذایی اشاره میکند و آن را نمونهای از تقدم ملاحظات انسانی بر محاسبات مالی حکومت میداند. با این حال، بررسی دقیق جزئیات این رویداد و هزینههای آن، به اسناد تاریخی معتبر نیاز دارد.
ضعف نهادسازی؛ میراث ناتمام حکومت زندیه
در کنار دستاوردهای دوره کریمخان، خادمی یکی از کاستیهای مهم حکومت زندیه را وابستگی بیش از اندازه نظم سیاسی به اقتدار شخصی او میداند.
کریمخان توانست ثباتی نسبی در کشور ایجاد کند، اما این ثبات به نهادهایی پایدار، قواعد روشن جانشینی و سازوکارهایی مستقل از شخص فرمانروا تبدیل نشد. پس از مرگ او در سال ۱۷۷۹ میلادی، رقابتهای جانشینی و کشمکشهای درونخاندانی شدت گرفت و پایههای حکومت زندیه بهتدریج فرسوده شد.
این تجربه تاریخی پرسشی اساسی درباره کیفیت حکمرانی مطرح میکند: آرامش دوران یک فرمانروا تا چه اندازه پایدار است، اگر ساختار حکومت نتواند پس از مرگ او به کار خود ادامه دهد؟
از این منظر، نهادسازی و انتقال باثبات قدرت از معیارهای مهم ارزیابی حکومتهاست؛ معیارهایی که کارنامه زندیه در آنها بینقص نبود.
لشکرکشی به بصره؛ ضرورت سنجش هزینه و فایده
لشکرکشی کریمخان زند به بصره نیز از موضوعاتی است که در ارزیابی کارنامه سیاسی او باید مورد توجه قرار گیرد. عملیات محاصره بصره در سال ۱۷۷۵ میلادی آغاز شد و پس از حدود یک سال به تصرف شهر انجامید. بصره تا زمان مرگ کریمخان در سال ۱۷۷۹ میلادی در اختیار نیروهای زند باقی ماند.
به نوشته خادمی، ارزیابی چنین تصمیمهایی مستلزم بررسی اهداف سیاسی و نظامی، هزینههای اقتصادی و پیامدهای منطقهای آنهاست. صرف تصرف یک شهر، بهخودیخود موفقیت راهبردی پایدار را اثبات نمیکند؛ همانطور که بدون شواهد کافی نمیتوان آن را بیفایده دانست.
نقد این تصمیمها باید متوجه سیاستها و عملکرد فرمانروا باشد، نه خاستگاه قومی او. این همان مرزی است که نقد تاریخی را از پیشداوری هویتی جدا میکند.
میراث تاریخی لرها؛ فراتر از یک سلسله
خادمی در ادامه یادداشت خود، بر ضرورت تفکیک تاریخ زندیه از تاریخ گستردهتر مردمان لرنشین تأکید میکند.
در بخشی از منابع تاریخی، زندیان به شاخه لک از لرهای شمالی منسوب شدهاند؛ اما این دستهبندی تاریخی، مجوزی برای تعمیم عملکرد یک خاندان به همه لرها و لکهای امروز نیست. یک سلسله نماینده تمام یک قوم نیست و هیچ جامعهای را نمیتوان صرفاً با کارنامه فرمانروایی تعریف کرد که قرنها پیش زیسته است.
سرزمینهای لرنشین در گستره زاگرس، از پیشینه طولانی سکونت انسانی و پیوند با حوزههای تمدنی کهن ایران برخوردارند. مفرغهای لرستان از آثار شناختهشده باستانشناسی این منطقهاند و اهمیت تاریخی و فرهنگی زاگرس را نشان میدهند.
البته نسبت دادن همه آثار باستانی منطقه به یک هویت قومی امروزی، بدون شواهد کافی، دقیق نیست. آنچه میتوان بر آن تأکید کرد، جایگاه دیرینه زاگرس در تاریخ فرهنگی ایران و سهم ارزشمند مردمان این سرزمین در تداوم میراث تاریخی کشور است.
از مشروطه تا فرهنگ و اندیشه؛ سهم چهرههای لرنشین
در این یادداشت، به نقش چهرههایی از سرزمینهای لرنشین در عرصههای سیاسی، علمی و فرهنگی ایران نیز اشاره شده است.
سردار اسعد بختیاری و بیبی مریم بختیاری از چهرههای اثرگذار در تحولات انقلاب مشروطه بودند. در عرصه دانش و فرهنگ نیز عبدالحسین زرینکوب و سید جعفر شهیدی، هر دو برخاسته از بروجرد، با آثار ماندگار خود در حوزه تاریخ، ادبیات و مطالعات دینی، سهمی برجسته در فرهنگ ایران داشتهاند.
این نمونهها نشان میدهند که میراث انسانی و فرهنگی مردمان لرنشین به یک سلسله یا دوره تاریخی محدود نیست و حوزههای گوناگونی از سیاست و مبارزه تا دانش، اندیشه و آفرینش فرهنگی را در بر میگیرد.
با این حال، خادمی تأکید میکند که دفاع از کرامت لرها نباید به مسابقه افتخارات تاریخی تبدیل شود. هیچ قومی برای برخورداری از احترام، موظف نیست فهرستی از فرمانروایان، قهرمانان یا دانشمندان خود ارائه کند؛ زیرا کرامت انسانی حقی مستقل از دستاوردهای تاریخی و سیاسی جوامع است.
نقد قدرت و حفظ کرامت اقوام؛ دو اصل مکمل
خادمی در جمعبندی یادداشت خود، بر ضرورت همزمانی آزادی نقد و رعایت حرمت اقوام تأکید میکند.
به باور او، جامعهای بالغ میتواند در برابر زبان تحقیرآمیز بایستد، توضیحات و ابراز تأسف گوینده را بشنود و در عین حال، مسئولیت او را در قبال واژههایش یادآوری کند. دفاع از هویت نباید قدرت را از پاسخگویی معاف کند و آزادی نقد نیز نباید بهانهای برای شکستن حرمت انسانها باشد.
تاریخ را باید با سند خواند، با انصاف سنجید و با زبانی مسئولانه روایت کرد. میتوان کریمخان زند را نقد کرد، بیآنکه لرها را تحقیر کرد؛ و میتوان از کرامت لرها دفاع کرد، بیآنکه کریمخان را از نقد معاف ساخت.
نقد قدرت، حق جامعه است و کرامت اقوام، حرمت جامعه؛ هیچکدام نباید به بهای دیگری تمام شود.
نویسنده: سعید خادمی
سرپرست دفتر ریاست، روابطعمومی و امور بینالملل سازمان بهزیستی کشور